28η Οκτωβρίου: Σε ποιον ανήκει τελικά το «Όχι»;
Άρθρο γνώμης
Γράφει η Μ.Π.Ν.
Οι διεθνείς εξαρτήσεις, οι σχέσεις με τη Βρετανία και το γεωπολιτικό παρασκήνιο πίσω από την 28η Οκτωβρίου. Το «Όχι» ενός λαού που αντιστάθηκε στον εισβολέα, ενώ η δικτατορία του Μεταξά φυλάκιζε εκείνους που ήθελαν να αγωνιστούν για την ελευθερία.
Κάθε χρόνο, στις 28 Οκτωβρίου, τιμούμε τους στρατιώτες που πολέμησαν στα βουνά της Πίνδου, τις γυναίκες που μετέφεραν εφόδια, τους ανθρώπους που άντεξαν τις κακουχίες του πολέμου και όσους συνέχισαν τον αγώνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής.
Υπάρχει, όμως, ένα ερώτημα που σπάνια βρίσκεται στο επίκεντρο των επίσημων πανηγυρικών λόγων: σε ποιον ανήκει τελικά το «Όχι»;
Στον δικτάτορα που απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο ή στον λαό που πολέμησε, θυσιάστηκε και συνέχισε να αγωνίζεται για την απελευθέρωση της χώρας του;

Ο Ι.Μεταξάς υποδέχεται στην Αθήνα τον θεωρητικό του Ναζισμού Γιόζεφ Γκαίμπελς, στις 20 Σεπτεμβρίου 1936
Για να απαντήσουμε, χρειάζεται να κοιτάξουμε πέρα από τις καθιερωμένες επετειακές αφηγήσεις. Να αναγνωρίσουμε τη σημασία της απόφασης του 1940, χωρίς να εξωραΐσουμε το καθεστώς που κυβερνούσε τότε την Ελλάδα.
Να εξετάσουμε τις διεθνείς συμμαχίες και τα συμφέροντα της εποχής, χωρίς να ξεχνάμε τους ανθρώπους που πλήρωσαν το τίμημα του πολέμου.
Γιατί το «Όχι» δεν ήταν μόνο μια πολιτική απόφαση. Έγινε ιστορία μέσα από την πράξη, τη θυσία και την αντίσταση ενός λαού.
Η δικτατορία που είπε «Όχι» στην Ιταλία, αλλά είχε ήδη πει «Όχι» στη δημοκρατία

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, η Ελλάδα του Ιωάννη Μεταξά απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο και βρέθηκε αντιμέτωπη με την εισβολή της Ιταλίας του Μουσολίνι.
Η απόφαση αυτή είχε καθοριστική σημασία. Δεν μπορεί, όμως, να εξετάζεται αποκομμένη από την πολιτική πραγματικότητα που είχε προηγηθεί.
Από τις 4 Αυγούστου 1936, ο Μεταξάς κυβερνούσε δικτατορικά, με τη στήριξη του βασιλιά Γεωργίου Β΄. Το καθεστώς είχε καταργήσει πολιτικές ελευθερίες, διαλύσει πολιτικές οργανώσεις και συνδικάτα και εξαπολύσει διώξεις εναντίον των αντιπάλων του. Χιλιάδες άνθρωποι, ιδιαίτερα κομμουνιστές, φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν και βασανίστηκαν.
Παράλληλα, υιοθέτησε στοιχεία προπαγάνδας, προσωπολατρίας και πολιτικής οργάνωσης που παρέπεμπαν στα φασιστικά πρότυπα της Ευρώπης.
Το γεγονός ότι ο Μεταξάς αντιστάθηκε στην ιταλική εισβολή δεν τον μετατρέπει αναδρομικά σε υπερασπιστή της δημοκρατίας ή του αντιφασισμού.
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη σημασία της απόρριψης του τελεσιγράφου, χωρίς να ξεχνάμε ότι το ίδιο καθεστώς στερούσε από χιλιάδες Έλληνες τις ελευθερίες τους. Η αντίσταση απέναντι σε έναν εξωτερικό εχθρό δεν αποτελεί συγχωροχάρτι για την καταπίεση στο εσωτερικό της χώρας.
Η Ιστορία δεν κρίνεται μόνο από το πώς μια κυβέρνηση αντιμετωπίζει έναν εισβολέα, αλλά και από το πώς αντιμετωπίζει τον ίδιο της τον λαό.
Οι κρατούμενοι που ήθελαν να πολεμήσουν
Η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο αποκαλυπτική στην περίπτωση των πολιτικών κρατουμένων.
Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, κομμουνιστές κρατούμενοι, ανάμεσά τους πολλοί έγκλειστοι στην Ακροναυπλία, ζήτησαν να απελευθερωθούν για να πολεμήσουν τον εισβολέα.
Το καθεστώς δεν ικανοποίησε το αίτημά τους. Πολλοί παρέμειναν φυλακισμένοι και, μετά την κατάρρευση του μετώπου και την Κατοχή, αρκετοί παραδόθηκαν στις γερμανικές αρχές από τις ελληνικές αρχές κράτησης.
Ανάμεσά τους υπήρχαν άνθρωποι που αργότερα εκτελέστηκαν από τους ναζί. Στους 200 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 περιλαμβάνονταν και πρώην πολιτικοί κρατούμενοι που είχαν παραδοθεί στις δυνάμεις Κατοχής.

Ιστορική εικόνα από το σκοπευτήριο της Καισαριανής : Τόπος θυσίας και μνήμης των αγωνιστών που εκτελέστηκαν από τους ναζί.
Η ιστορία τους θέτει ένα ερώτημα που δεν μπορεί να προσπεραστεί: πώς μπορεί να παρουσιάζεται η δικτατορία ως αυτονόητος εκφραστής του αντιφασιστικού αγώνα, όταν η ίδια είχε φυλακίσει ανθρώπους που ζητούσαν να πολεμήσουν τον εισβολέα;
Η αντιφασιστική δράση του λαού δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως άλλοθι για τον αυταρχισμό της εξουσίας.
Η Αντίσταση δεν είχε ένα μόνο πρόσωπο
Μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα, η αντίσταση πήρε πολλές μορφές. Άνθρωποι από διαφορετικές πολιτικές παραδόσεις συμμετείχαν στον αγώνα, από την ένοπλη δράση και τα σαμποτάζ μέχρι την αλληλεγγύη και τη στήριξη όσων κινδύνευαν.
Στις σημαντικότερες αντιστασιακές οργανώσεις περιλαμβάνονταν:
- ΕΑΜ — Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο: Ιδρύθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 1941, με πρωτοβουλία του ΚΚΕ και τη συμμετοχή άλλων αριστερών δυνάμεων. Αναδείχθηκε η μαζικότερη αντιστασιακή οργάνωση της χώρας.
- ΕΛΑΣ — Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός: Το ένοπλο σκέλος του ΕΑΜ, με εκτεταμένη δράση κατά των δυνάμεων Κατοχής.
- ΕΔΕΣ — Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος: Ιδρύθηκε το 1941, με ηγετική μορφή τον Ναπολέοντα Ζέρβα, και ανέπτυξε σημαντική δράση κυρίως στην Ήπειρο και τη Δυτική Ελλάδα.
- ΕΚΚΑ — Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωσις: Ιδρύθηκε το 1942, με σημαντική μορφή τον Δημήτριο Ψαρρό.
- ΠΕΑΝ — Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων: Έγινε γνωστή για την ανατίναξη των γραφείων της φιλοναζιστικής ΕΣΠΟ στην Αθήνα το 1942, με πρωταγωνιστή τον Κώστα Περρίκο.
- ΕΠΟΝ — Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων: Ιδρύθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 1943 και κινητοποίησε χιλιάδες νέων στο πλαίσιο της Αντίστασης.
Οι οργανώσεις αυτές δεν είχαν την ίδια ιδεολογία ούτε ακολούθησαν την ίδια στρατηγική. Συνεργάστηκαν σε ορισμένες περιπτώσεις και συγκρούστηκαν σε άλλες.

Αυτό, όμως, δεν αναιρεί τη σημασία της λαϊκής συμμετοχής. Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ αποτέλεσαν βασικούς πυλώνες της οργανωμένης Αντίστασης, κινητοποιώντας μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Στην ιστορική αυτή φωτογραφία, η οποία τραβήχτηκε κατά την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης (Κατοχή), απεικονίζονται στο προσκήνιο ηγετικές μορφές των αντιστασιακών οργανώσεων ΕΛΑΣ . Στρατηγός Στέφανος Σαράφης,(αριστερά) Άρης Βελουχιώτης (Θανάσης Κλάρας, στο κέντρο),Κωστούλας Αγραφιώτης (Κώστας Καβρεντζής, δεξιά)
Η Αντίσταση γράφτηκε από ανθρώπους που μοιράστηκαν το λιγοστό ψωμί τους, προστάτευσαν καταδιωκόμενους, οργάνωσαν σαμποτάζ και απεργίες, ανέβηκαν στα βουνά και πλήρωσαν με τη ζωή τους την επιλογή να μην υποταχθούν.

Δεν μπορούμε, επομένως, να αφηγούμαστε την απελευθέρωση της Ελλάδας μόνο μέσα από τις αποφάσεις κυβερνήσεων, βασιλιάδων και στρατιωτικών επιτελείων.
Γιατί ο Μεταξάς στράφηκε προς τη Βρετανία;
Πώς ένα δικτατορικό καθεστώς με ιδεολογικές συγγένειες προς τον ευρωπαϊκό φασισμό βρέθηκε αντιμέτωπο με την Ιταλία του Μουσολίνι;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην ιδεολογία. Βρίσκεται και στη γεωγραφία, στην οικονομία, στις στρατηγικές ανάγκες και στους συσχετισμούς ισχύος.
Η Ελλάδα είχε στενούς οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς με τη Βρετανία. Η βρετανική ναυτική κυριαρχία στη Μεσόγειο αποτελούσε σημαντικό παράγοντα για την ασφάλεια της χώρας, ενώ η επέκταση της ιταλικής επιρροής ενίσχυε τη σημασία της σχέσης με το Λονδίνο.
Ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ και το καθεστώς Μεταξά είχαν στρατηγικό προσανατολισμό προς τη Βρετανία. Η επιλογή αυτή δεν ήταν ανεξάρτητη από τη γεωγραφική θέση της Ελλάδας και την ισορροπία δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Υπήρχε, παράλληλα, και η οικονομική διάσταση. Η Ελλάδα είχε κηρύξει στάση πληρωμών το 1932, μέσα στη διεθνή οικονομική κρίση, ενώ οι σχέσεις της με τις ξένες χρηματαγορές και τους πιστωτές της αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου πλέγματος οικονομικών δεσμών και περιορισμών.
Ο υφυπουργός της Αγγλίας, Ρ. Βάνσιταρτ, έγραφε σε υπόμνημά του το Μάη του 1937 για τις ελληνοβρετανικές σχέσεις: «Βρήκαμε ότι το καθεστώς Μεταξά είναι πολύ πιο συνεννοήσιμο από πολλά από τα προϋπάρχοντα καθεστώτα»Πηγή[3].
Όσο για τον Μεταξά, τον Μάη του 1940, λίγους μήνες πριν την κήρυξη του πολέμου, έλεγε στην «Ντέιλι Τέλεγκραφ»: «Είμεθα ουδέτεροι εφ’ όσον χρόνον η Αγγλία θέλει να είμεθα ουδέτεροι. Τίποτα δεν κάνομε χωρίς συνεννόησιν με την Αγγλία και, τις περισσότερες φορές ό,τι κάνομε γίνεται κατά σύστασιν ή παράκλησιν της Αγγλίας. Η Ελλάς είναι ζωτικό τμήμα της αγγλικής αυτοκρατορικής αμύνης»Πηγή [4].
Η Ελλάδα δεν βρισκόταν έξω από τους ανταγωνισμούς των μεγάλων δυνάμεων. Ήταν μέρος τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε απόφαση του Μεταξά υπαγορευόταν αποκλειστικά από οικονομικά συμφέροντα. Σημαίνει ότι η απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου πρέπει να εξετάζεται μέσα στο πραγματικό διεθνές περιβάλλον της εποχής.
Ο Μεταξάς μπορούσε να θαυμάζει στοιχεία των φασιστικών καθεστώτων και ταυτόχρονα να θεωρεί τη Βρετανία απαραίτητο στρατηγικό εταίρο. Η εξωτερική πολιτική καθορίζεται και από τις απειλές που αντιμετωπίζει ένα καθεστώς, τις συμμαχίες που επιλέγει και τα συμφέροντα που επιδιώκει να προστατεύσει.
Η απόρριψη του τελεσιγράφου δεν αποτελεί, επομένως, από μόνη της απόδειξη αντιφασιστικών πεποιθήσεων του Μεταξά.
Ο φασισμός και τα συμφέροντα πίσω από τον πόλεμο
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο ως αποτέλεσμα των προσωπικών επιλογών ορισμένων ηγετών. Η επιθετικότητα της ναζιστικής Γερμανίας και της φασιστικής Ιταλίας συνδέθηκε με τον επεκτατισμό, τον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων και τη διεκδίκηση εδαφών, αγορών, πρώτων υλών και σφαιρών επιρροής.
Η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930 όξυνε τις κοινωνικές αντιθέσεις. Παράλληλα, ο ναζισμός στηρίχθηκε στον ακραίο ρατσισμό, στον αντισημιτισμό, στον μιλιταρισμό και στην επιδίωξη βίαιης αναδιάταξης της Ευρώπης.
Για να κατανοήσουμε αυτή την περίοδο, πρέπει να εξετάζουμε μαζί τις ιδεολογίες, τις πολιτικές αποφάσεις και τα οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα.
Μια ταξική προσέγγιση της Ιστορίας θέτει κρίσιμα ερωτήματα:
Ποιες κοινωνικές δυνάμεις στήριξαν τα αυταρχικά καθεστώτα;
Πώς χρησιμοποιήθηκε η καταστολή για να συντριβούν εργατικές οργανώσεις και πολιτικοί αντίπαλοι;
Ποιοι ενισχύθηκαν μέσα από τον πόλεμο και ποιοι πλήρωσαν το κόστος;
Ο φασισμός δεν ήταν απλώς μια αυταρχική συμπεριφορά. Ήταν ένα σύστημα εξουσίας που κατήργησε ελευθερίες, διέλυσε οργανώσεις και επιχείρησε να ελέγξει κάθε πλευρά της κοινωνικής ζωής.
Η αντιφασιστική μνήμη δεν μπορεί να περιορίζεται στην καταδίκη συμβόλων και προσώπων. Οφείλει να εξετάζει και τις κοινωνικές δυνάμεις που στήριξαν τα φασιστικά καθεστώτα, καθώς και τους μηχανισμούς που επέτρεψαν την άνοδό τους.
Από το 1940 στους πολέμους του σήμερα
Η Ιστορία δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις για κάθε σύγχρονη σύγκρουση. Μας δίνει, όμως, τα εργαλεία για να κοιτάζουμε πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις.
Ποιος επιδιώκει να ελέγξει ενεργειακές πηγές, εμπορικούς δρόμους και στρατηγικές περιοχές;
Ποιοι ενισχύουν την πολιτική και στρατιωτική τους επιρροή; Ποιοι αποκομίζουν οικονομικά οφέλη και ποιοι χάνουν τα σπίτια, τις οικογένειες και το μέλλον τους;
Τα ερωτήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι όλοι οι πόλεμοι είναι ίδιοι ή ότι ο επιτιθέμενος και εκείνος που αμύνεται έχουν την ίδια ευθύνη. Σημαίνουν ότι πρέπει να εξετάζουμε τις αιτίες, τις επιδιώξεις και τις συνέπειες κάθε σύγκρουσης.
Για την Ελλάδα, το δίδαγμα είναι σαφές: οι διεθνείς συμμαχίες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως επιλογές υπεράνω κάθε κριτικής. Κάθε στρατηγική δέσμευση και κάθε απόφαση στρατιωτικής εμπλοκής οφείλει να αξιολογείται με βάση την ασφάλεια της χώρας, τα δικαιώματα των πολιτών και τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας.
Η ιστορική μνήμη έχει αξία όταν μας βοηθά να σκεφτόμαστε κριτικά το παρόν, όχι όταν μετατρέπεται σε τελετή χωρίς ερωτήματα.
Ποιος ήταν τελικά ο λαός του «Όχι»;
Η Κατοχή έδειξε ότι η κοινή εθνικότητα δεν σήμαινε κοινή στάση απέναντι στον κατακτητή.
Υπήρξαν άνθρωποι που αντιστάθηκαν, άλλοι που συνεργάστηκαν με τις δυνάμεις Κατοχής και άλλοι που προσπάθησαν να επιβιώσουν μέσα σε συνθήκες ακραίας φτώχειας και βίας. Υπήρξαν εκείνοι που μοιράστηκαν το λιγοστό ψωμί τους και εκείνοι που πλούτισαν από την πείνα και την εκμετάλλευση.
Η Κατοχή ανέδειξε και μια ακόμη αντίφαση. Την ώρα που ο ελληνικός λαός αντιμετώπιζε την πείνα, τις εκτελέσεις και την καθημερινή βία, η πολιτική και οικονομική ηγεσία δεν βίωνε την ίδια πραγματικότητα με εκείνον.

Η κυβέρνηση και ο βασιλιάς αναχώρησαν από την Ελλάδα και συνέχισαν τον πόλεμο από το εξωτερικό, μακριά από τις συνθήκες της Κατοχής που δοκίμαζαν καθημερινά τον πληθυσμό.
Την ίδια ώρα, το σημαντικότερο μέρος της μαζικής Αντίστασης οργανώθηκε από πολιτικές δυνάμεις και αγωνιστές που η δικτατορία του Μεταξά είχε διώξει, φυλακίσει και εξορίσει. Άνθρωποι που είχαν ζητήσει να πολεμήσουν τον εισβολέα και δεν είχαν απελευθερωθεί από το καθεστώς, βρέθηκαν αργότερα στην πρώτη γραμμή του αγώνα κατά των κατακτητών.
Η διαφυγή στο εξωτερικό δεν είχε την ίδια σημασία για όλους ούτε ισοδυναμούσε αυτομάτως με εγκατάλειψη της χώρας: η κυβέρνηση συνέχισε να εκπροσωπεί επίσημα την Ελλάδα και να συμμετέχει στον συμμαχικό αγώνα. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί την ανάγκη να εξετάσουμε κριτικά τις επιλογές της πολιτικής ηγεσίας και την απόσταση που τη χώριζε από την καθημερινή δοκιμασία του λαού.
Γιατί, τελικά, η ιστορία της Κατοχής δεν γράφτηκε μόνο στα κυβερνητικά γραφεία του εξωτερικού. Γράφτηκε και στα χωριά που λεηλατήθηκαν, στις πόλεις που λιμοκτονούσαν, στις φυλακές και στους τόπους εκτελέσεων, αλλά και στα βουνά όπου οργανώθηκε η Αντίσταση.

Η τελευταία εκτέλεση των Γερμανών πριν φύγουν από την Ελλάδα…mixanitouxronou.gr/
Οι κοινωνικές αντιθέσεις δεν εξαφανίστηκαν μπροστά στην εθνική δοκιμασία. Αντίθετα, σε πολλές περιπτώσεις έγιναν ακόμη πιο έντονες.
Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ αποτέλεσαν βασικούς πυλώνες της μαζικής Αντίστασης. Για πολλούς από όσους συμμετείχαν σε αυτούς, η απελευθέρωση από τον κατακτητή συνδεόταν με την προσδοκία μιας διαφορετικής κοινωνικής και πολιτικής ζωής που τελικά δεν ήρθε .
Αυτή η πραγματικότητα δεν χωρά στην εξιδανίκευση της δικτατορίας. Χωρά, όμως, στην ιστορική μνήμη ενός λαού που αγωνίστηκε για την ελευθερία του.
Το «Όχι» δεν είναι ιδιοκτησία κανενός καθεστώτος
Η 28η Οκτωβρίου δεν χρειάζεται εξωραϊσμούς για να παραμείνει μια σημαντική ημέρα της ελληνικής ιστορίας.
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη σημασία της απόρριψης του ιταλικού τελεσιγράφου, χωρίς να δικαιολογούμε τη δικτατορία του Μεταξά.
Να τιμήσουμε τους στρατιώτες του μετώπου, χωρίς να ξεχνάμε τους πολιτικούς κρατουμένους.
Να αναδείξουμε τη συμβολή των αντιστασιακών οργανώσεων, χωρίς να αποσιωπούμε τις διαφορές και τις συγκρούσεις της περιόδου.
Αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε είναι να αποσπούμε μια ιστορική απόφαση από το σύνολο της εποχής και να τη χρησιμοποιούμε για να εξαγνίζουμε ένα καθεστώς.
Το «Όχι» του 1940 δεν ανήκει στον Μεταξά ούτε σε οποιαδήποτε πολιτική δύναμη επιχειρεί να το οικειοποιηθεί. Ανήκει στη συλλογική μνήμη ενός λαού που πολέμησε στα βουνά, υπέφερε στην Κατοχή και συνέχισε να αγωνίζεται για την απελευθέρωση.
Στις 28 Οκτωβρίου τιμούμε όσους πολέμησαν τον εισβολέα, όσους αντιστάθηκαν στον κατακτητή και όσους θυσιάστηκαν για την ελευθερία.





















