Άρθρο γνώμης

Γράφει η Μ.Π.Ν.

28η Οκτωβρίου: Σε ποιον ανήκει τελικά το “Όχι”;

Οι διεθνείς εξαρτήσεις, το εξωτερικό χρέος του 1932 στην Αγγλία και το άγνωστο γεωπολιτικό παρασκήνιο πίσω από την 28η Οκτωβρίου. Πώς το “Όχι” γράφτηκε από έναν λαό που αντιτάχθηκε στον φασισμό, την ίδια ώρα που η μεταξική δικτατορία φυλάκιζε τους αγωνιστές του.

Η 28η Οκτωβρίου ανήκει στον λαό που πολέμησε τον εισβολέα, αντιστάθηκε στον φασισμό και πλήρωσε βαρύ τίμημα για την ελευθερία του. Η τιμή στην ιστορική του διαδρομή απαιτεί να κοιτάξουμε πέρα από τους επίσημους πανηγυρικούς λόγους: να αναμετρηθούμε με τον χαρακτήρα της μεταξικής δικτατορίας, τις αντιφάσεις της εποχής και τα συμφέροντα που διαμορφώνουν τις διεθνείς συγκρούσεις.

Το «Όχι» δεν ήταν απλώς μια απόφαση της πολιτικής ηγεσίας. Έγινε ιστορία μέσα από τον αγώνα των στρατιωτών στο μέτωπο, τη συμβολή των γυναικών της Πίνδου, την αντοχή όσων αντιμετώπισαν το κρύο, την πείνα και τις κακουχίες. Συνεχίστηκε στην Κατοχή, μέσα από την Αντίσταση, την αλληλεγγύη και την πάλη για την επιβίωση και την απελευθέρωση.

Εκεί βρίσκεται η ουσία της επετείου: στην ενεργή συμμετοχή ενός λαού που υπερασπίστηκε τον τόπο και τη ζωή του, παρά τις κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις που χαρακτήριζαν την Ελλάδα της εποχής.

Η δικτατορία, ο πόλεμος και οι αντιφάσεις της εξουσίας

Ο Ι.Μεταξάς υποδέχεται στην Αθήνα τον θεωρητικό του Ναζισμού Γιόζεφ Γκαίμπελς, στις 20 Σεπτεμβρίου 1936

Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν ήταν δημοκρατικό. Ο Ιωάννης Μεταξάς είχε επιβάλει δικτατορία, καταργήσει πολιτικές ελευθερίες, διαλύσει πολιτικές οργανώσεις και συνδικάτα και εξαπολύσει διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες και βασανιστήρια, ιδιαίτερα εναντίον των κομμουνιστών.

 

 

Το καθεστώς δανείστηκε στοιχεία οργάνωσης, προπαγάνδας και πολιτικής αισθητικής από τα φασιστικά πρότυπα της Ευρώπης. Καλλιέργησε την προσωπολατρία και επιδίωξε να ελέγξει την κοινωνική και πολιτική ζωή. Η σύγκρουσή του με την Ιταλία του Μουσολίνι δεν αναιρεί αυτόν τον χαρακτήρα, ούτε μετατρέπει αναδρομικά τον δικτάτορα σε υπερασπιστή της δημοκρατίας.

Η ιστορία, άλλωστε, δεν κρίνεται μόνο από τις αποφάσεις μιας κυβέρνησης απέναντι σε έναν εισβολέα, αλλά και από το πώς αυτή αντιμετωπίζει τον ίδιο της τον λαό.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των πολιτικών κρατουμένων της μεταξικής δικτατορίας. Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, κομμουνιστές κρατούμενοι, ανάμεσά τους και έγκλειστοι στην Ακροναυπλία, ζήτησαν να απελευθερωθούν για να πολεμήσουν τον εισβολέα. Το καθεστώς δεν ικανοποίησε το αίτημά τους και πολλοί παρέμειναν φυλακισμένοι.

Πολλοί από αυτούς παραδόθηκαν αργότερα στις δυνάμεις Κατοχής. Ανάμεσά τους ήταν και πολλοί από τους 200 που οι Γερμανοί εκτέλεσαν στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944.

Ιστορική εικόνα από το σκοπευτήριο της Καισαριανής  : Τόπος θυσίας και μνήμης των αγωνιστών που εκτελέστηκαν από τους ναζί.

Η αντίφαση είναι αποκαλυπτική: άνθρωποι που διώκονταν από το ελληνικό κράτος για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της Αντίστασης, αγωνιζόμενοι ενάντια στον κατακτητή. Οι κομμουνιστές, μαζί με χιλιάδες άλλους αγωνιστές, συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάπτυξη του ΕΑΜικού κινήματος και στην οργάνωση της λαϊκής αντίστασης

Η ιστορική αυτή πραγματικότητα δεν επιτρέπει την οικειοποίηση του αγώνα του λαού από το καθεστώς που του στερούσε τις ελευθερίες του.

 

Ένα εύλογο ερώτημα προκύπτει: πώς ένα αυταρχικό καθεστώς με ιδεολογικές συγγένειες προς τον ευρωπαϊκό φασισμό βρέθηκε αντιμέτωπο με την Ιταλία του Μουσολίνι;

Η απάντηση δεν βρίσκεται σε μια απλή αντιπαράθεση ιδεολογιών. Βρίσκεται στη γεωγραφία, στις στρατηγικές ανάγκες, στις διεθνείς συμμαχίες και στους συσχετισμούς ισχύος.

Η Ελλάδα είχε στενούς οικονομικούς δεσμούς με τη Βρετανία, ενώ η βρετανική ναυτική κυριαρχία στη Μεσόγειο αποτελούσε καθοριστικό παράγοντα για την ασφάλεια και τις εξωτερικές επιλογές της ελληνικής ηγεσίας. Η απειλή της ιταλικής επέκτασης και ο προσανατολισμός του βασιλιά Γεωργίου Β΄ προς τη Βρετανία ενίσχυαν αυτή τη στρατηγική σχέση.

Η οικονομική διάσταση αυτής της πρόσδεσης αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Τα βρετανικά πιστωτικά συμφέροντα και ο ρόλος του Λονδίνου στη διεθνή χρηματοδότηση της Ελλάδας αποτελούσαν μέρος των δεσμών που είχαν διαμορφωθεί πριν από τον πόλεμο. Η σχέση αυτή συνδεόταν με ευρύτερες πολιτικές και στρατηγικές εξαρτήσεις.

Ενδεικτική είναι η δήλωση του Μεταξά στη Daily Telegraph, τον Μάιο του 1940, όπως παρατίθεται σε άρθρο του Νίκου Μπογιόπουλου στον «Ημεροδρόμο», στην οποία χαρακτήριζε την Ελλάδα «ζωτικό τμήμα της αγγλικής αυτοκρατορικής αμύνης». Πηγή

Η διατύπωση αυτή φανερώνει πώς αντιλαμβανόταν ο ίδιος τη θέση της χώρας μέσα στον βρετανικό στρατηγικό σχεδιασμό. Η πρόσδεση στη Βρετανία ήταν βαθιά και περιόριζε ουσιαστικά τα περιθώρια επιλογών της ελληνικής ηγεσίας.

Παρότι ο Μεταξάς θαύμαζε τα φασιστικά καθεστώτα της Ευρώπης και είχε υιοθετήσει αρκετά από τα πρότυπά τους, στην εξωτερική πολιτική επέλεξε να στηριχθεί στη Βρετανία. Η ιδεολογική συγγένεια με τον φασισμό δεν αναιρούσε τα συμφέροντα που συνέδεαν το καθεστώς του και την ελληνική άρχουσα τάξη με τη βρετανική ισχύ.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε απόφαση εξηγείται αποκλειστικά από οικονομικά συμφέροντα. Σημαίνει, όμως, ότι η απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου δεν μπορεί να παρουσιάζεται αποκομμένη από τις διεθνείς εξαρτήσεις και τις στρατηγικές επιδιώξεις της εποχής — ούτε να χρησιμοποιείται ως απόδειξη αντιφασιστικών πεποιθήσεων του Μεταξά.

Ο φασισμός και οι υλικές αιτίες του πολέμου

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν μπορεί να ερμηνευθεί επαρκώς ως αποτέλεσμα της προσωπικής παραφροσύνης ορισμένων ηγετών. Η επιθετικότητα της ναζιστικής Γερμανίας και της φασιστικής Ιταλίας αναπτύχθηκε σε ένα διεθνές περιβάλλον βαθιάς οικονομικής κρίσης, ανταγωνισμών μεταξύ μεγάλων δυνάμεων και διεκδικήσεων για εδάφη, αγορές, πρώτες ύλες και σφαίρες επιρροής.

Η μεγάλη κρίση της δεκαετίας του 1930 όξυνε τις κοινωνικές και διεθνείς αντιθέσεις. Ο ναζισμός, παράλληλα, στηρίχθηκε σε μια ακραία φυλετική ιδεολογία, στον επιθετικό επεκτατισμό και στην επιδίωξη βίαιης αναδιάταξης της ευρωπαϊκής τάξης. Η κατανόηση του πολέμου απαιτεί να εξετάζουμε μαζί τις ιδεολογίες, τις πολιτικές αποφάσεις και τις υλικές συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύχθηκαν.

Η ταξική προσέγγιση της Ιστορίας φωτίζει μια κρίσιμη πλευρά αυτής της πραγματικότητας: τον ρόλο των οικονομικών και κοινωνικών συμφερόντων, την προσπάθεια ελέγχου πόρων και αγορών και τη χρησιμοποίηση του αυταρχισμού για την καταστολή του εργατικού κινήματος και των πολιτικών αντιπάλων.

Ο φασισμός δεν ήταν απλώς μια ακραία πολιτική συμπεριφορά. Ήταν ένα σύστημα εξουσίας που συνέτριψε δημοκρατικές ελευθερίες, εργατικές οργανώσεις και πολιτικές αντιστάσεις, ενώ επιδίωξε να αναδιαμορφώσει βίαια την κοινωνία και τις διεθνείς σχέσεις.

Η αντιφασιστική μνήμη αποκτά ουσία όταν δεν περιορίζεται στην καταδίκη προσώπων και συμβόλων, αλλά εξετάζει και τις κοινωνικές δυνάμεις που στήριξαν τα φασιστικά καθεστώτα, τις συνθήκες που διευκόλυναν την άνοδό τους και τους μηχανισμούς που επέτρεψαν την επιβολή τους.

Από το 1940 στους πολέμους του σήμερα

Η ιστορική εμπειρία δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις για κάθε σύγχρονη σύγκρουση. Προσφέρει, όμως, ερωτήματα που παραμένουν επίκαιρα.

Ποιος επιδιώκει να ελέγξει την ενέργεια, τους εμπορικούς δρόμους, τις πρώτες ύλες και τις στρατηγικές περιοχές; Ποιοι ενισχύουν την πολιτική και στρατιωτική τους επιρροή μέσα από τις συγκρούσεις; Ποιοι εξασφαλίζουν οικονομικά οφέλη και ποιοι χάνουν τα σπίτια, τις οικογένειες και το μέλλον τους;

Πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις χρειάζεται να εξετάζουμε τους πραγματικούς στόχους, τις στρατιωτικές επιλογές, τις οικονομικές επιδιώξεις και τις συνέπειες κάθε διεθνούς εμπλοκής. Όχι για να εξισώσουμε τον επιτιθέμενο με εκείνον που αμύνεται, ούτε για να υποβαθμίσουμε την ευθύνη όσων εξαπολύουν έναν πόλεμο, αλλά για να κατανοήσουμε τις συνθήκες που οδηγούν στις συγκρούσεις και τους μηχανισμούς που μπορούν να τις παρατείνουν.

Για την Ελλάδα, το δίδαγμα είναι σαφές: κάθε συμμαχία και κάθε απόφαση στρατιωτικής εμπλοκής πρέπει να κρίνεται με βάση την ασφάλεια, τα δικαιώματα και τις πραγματικές ανάγκες του λαού. Η επίκληση του εθνικού συμφέροντος δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει ότι μια πολιτική επιλογή υπηρετεί το κοινωνικό σύνολο.

Η συμμετοχή σε έναν διεθνή σχεδιασμό δεν αποτελεί αυτομάτως εθνική αναγκαιότητα επειδή παρουσιάζεται ως τέτοια. Απαιτεί δημόσιο έλεγχο, ουσιαστική συζήτηση και εξέταση των κινδύνων, των δεσμεύσεων και των συνεπειών της.

Ποιος ήταν τελικά ο λαός του «Όχι»;

Η μνήμη της Κατοχής μάς υπενθυμίζει ότι η κοινή εθνικότητα δεν σήμαινε κοινή στάση απέναντι στον κατακτητή. Υπήρξαν εκείνοι που αντιστάθηκαν, εκείνοι που συνεργάστηκαν μαζί του και εκείνοι που κατέφυγαν στην ασφάλεια του εξωτερικού, αφήνοντας τον λαό να σηκώσει το βάρος της Κατοχής. Υπήρξαν εκείνοι που μοιράστηκαν το λιγοστό ψωμί και εκείνοι που πλούτισαν από την πείνα και την εκμετάλλευση.

Οι κοινωνικές αντιθέσεις δεν εξαφανίστηκαν μπροστά στην εθνική δοκιμασία. Η λαϊκή ενότητα αποκτούσε πραγματικό περιεχόμενο μέσα από την αλληλεγγύη, την οργάνωση και την κοινή δράση.

Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ εξέφρασαν τη μαζική συμμετοχή ανθρώπων που συνέδεσαν την απελευθέρωση από τον κατακτητή με την προσδοκία μιας διαφορετικής κοινωνικής και πολιτικής ζωής. Η Αντίσταση υπήρξε ταυτόχρονα αγώνας εθνικής απελευθέρωσης και πεδίο σύγκρουσης για το μέλλον της χώρας μετά την Κατοχή.

Αντάρτες του_ΕΑΜ-ΕΛΑΣ

Αυτή η διάσταση δεν μειώνει την αξία του αγώνα. Αντίθετα, εξηγεί γιατί η απελευθέρωση δεν σήμανε αυτομάτως και το τέλος των συγκρούσεων για την εξουσία.

Η τελευταία εκτέλεση των Γερμανών πριν φύγουν από την Ελλάδα…

mixanitouxronou.gr/

Το «Όχι» του ελληνικού λαού δεν είναι ιδιοκτησία κανενός καθεστώτος. Είναι μέρος της ιστορικής μνήμης ενός λαού που βρέθηκε αντιμέτωπος με την εισβολή, την κατοχή και την καταπίεση.

Στις 28 Οκτωβρίου τιμούμε όσους πολέμησαν τον εισβολέα, όσους αντιστάθηκαν στην Κατοχή και όσους θυσιάστηκαν για την ελευθερία. Δεν χρειάζεται να εξιδανικεύσουμε τη δικτατορία για να τιμήσουμε τον αγώνα τους, ούτε να αποσιωπήσουμε τις κοινωνικές αντιθέσεις για να αναγνωρίσουμε την κοινή τους θυσία.