Μπορεί ένας υβριδικός πόλεμος να αρχίσει από το ψυγείο ενός σούπερ μάρκετ; Πόσο ευάλωτη είναι η Ελλάδα; O δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, κύριος επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ, Τριαντάφυλλος Καρατράντος, εξηγεί.
― Οι κυβερνοεπιθέσεις σε επαγγελματικά ψυγεία και συστήματα ψύξης καταστημάτων τροφίμων που καταγράφηκαν πρόσφατα στην Ευρώπη και προκάλεσαν ανησυχία και στην Ελλάδα μπορεί να αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα του νέου υβριδικού πολέμου; Τι επιδιώκει ένας επιτιθέμενος όταν βάζει στο στόχαστρο τόσο καθημερινές υποδομές;
Είναι ένα πολύ καθαρό παράδειγμα του πώς μια ψηφιακή επίθεση μπορεί να προκαλέσει φυσική ζημιά. Κάποιος παρεμβαίνει από απόσταση στον ελεγκτή ενός ψυγείου και, λίγες ώρες αργότερα, μια επιχείρηση μπορεί να χάσει το εμπόρευμά της. Αν αυτό συμβεί ταυτόχρονα σε πολλά καταστήματα, το κόστος πολλαπλασιάζεται και μπορεί να επηρεαστεί η τροφοδοσία. Στην Ελλάδα, η Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας είχε εντοπίσει πάνω από 300 συστήματα εμπορικής ψύξης εκτεθειμένα στο διαδίκτυο. Στην ανακοίνωσή της στις 5 Νοεμβρίου η Αρχή ανέφερε ότι μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχε καταγράψει επίσημα τέτοιο περιστατικό. Το κίνητρο μπορεί να είναι ο εκβιασμός, η δολιοφθορά ή η δοκιμή μιας δυνατότητας που ο επιτιθέμενος θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ξανά. Σε μια ευρύτερη εκστρατεία, ο στόχος μπορεί να είναι και η εμπιστοσύνη. Αν ο πολίτης αρχίσει να αμφιβάλλει για την ασφάλεια των τροφίμων που αγοράζει, η επίδραση ξεπερνά την αρχική οικονομική ζημιά. Για να μιλήσουμε, όμως, για υβριδική επιχείρηση, χρειάζονται στοιχεία που να συνδέουν το περιστατικό με έναν ευρύτερο σχεδιασμό.
«Η εκτίμηση της έκθεσης της χώρας χρειάζεται να ξεκινά από τη βασική υπηρεσία που πρέπει να συνεχιστεί. Ποιος την παρέχει; Από ποιον εξαρτάται; Πόσο αντέχει σε διακοπή και ποια εφεδρεία μπορεί πράγματι να ενεργοποιήσει;»
― Πού τελειώνει μια απλή κυβερνοεπίθεση και πού αρχίζει μια υβριδική επιχείρηση; Ποια είναι τα στοιχεία που μας επιτρέπουν να αποδώσουμε μια επίθεση σε «κρατικό δρώντα» ή σε μια ευρύτερη στρατηγική αποσταθεροποίησης; Και πόσο εύκολο είναι σήμερα να εντοπίσουμε ποιος βρίσκεται πραγματικά πίσω από αυτές τις ενέργειες;
Η κυβερνοεπίθεση είναι το μέσο. Ο χαρακτηρισμός «υβριδική επιχείρηση» αφορά τον τρόπο με τον οποίο αυτό το μέσο εντάσσεται σε μια ευρύτερη εκστρατεία πίεσης. Ας υποθέσουμε ότι μια κυβερνοεπίθεση διακόπτει τη λειτουργία μιας υπηρεσίας και, την ίδια ώρα, δίκτυα λογαριασμών διαδίδουν ψευδείς πληροφορίες για την έκταση της βλάβης. Αν τεκμηριωθεί ότι οι δύο ενέργειες συνδέονται, τότε έχουμε λόγο να εξετάσουμε αν υπηρετούν κοινό σκοπό. Ο συγχρονισμός είναι ένδειξη.
Η σύνδεση πρέπει να αποδειχθεί. Στην απόδοση ευθύνης υπάρχουν δύο διαφορετικά ερωτήματα. Ποιος εκτέλεσε την επίθεση και ποιος, ενδεχομένως, την κατηύθυνε; Τα τεχνικά ίχνη μπορούν να μας οδηγήσουν σε μια ομάδα. Για να συνδέσουμε την ομάδα με ένα κράτος, χρειάζονται περισσότερα, όπως στοιχεία από την έρευνα, πληροφορίες από εταίρους και τεκμήρια για τη σχέση της ομάδας με κρατικές δομές.
Η Γαλλία, για παράδειγμα, απέδωσε δημόσια στο Ιράν την επίθεση της 12ης Οκτωβρίου στα γαλλικά καταστήματα. Η απόδοση αφορά το συγκεκριμένο περιστατικό. Η σύνδεσή του με συμβάντα σε άλλες χώρες χρειάζεται ξεχωριστή τεκμηρίωση.
― Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, δίκτυα ενέργειας, τηλεπικοινωνίες, μεταφορές αλλά και επιχειρήσεις τροφίμων. Πόσο εκτεθειμένη είναι μια χώρα όπως η Ελλάδα; Υπάρχει ένας αδύναμος κρίκος στο σύστημα ασφαλείας μας που θα μπορούσε να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις στην οικονομία και την καθημερινότητα των πολιτών;
Θα τον αναζητούσα στις εξαρτήσεις μεταξύ υπηρεσιών. Ένα νησί, για παράδειγμα, μπορεί να έχει επαρκή αποθέματα τροφίμων και φαρμάκων. Αν όμως μια παρατεταμένη διακοπή ρεύματος επηρεάσει την ψύξη, αν δυσλειτουργούν παράλληλα οι επικοινωνίες και αν καθυστερεί ο ανεφοδιασμός, τότε μια βλάβη μπορεί να εξελιχθεί σε πρόβλημα για ολόκληρη την τοπική κοινωνία. Το ίδιο ισχύει για έναν κοινό πάροχο τεχνολογίας ή συντήρησης από τον οποίο εξαρτώνται πολλές επιχειρήσεις.
Η εκτίμηση της έκθεσης της χώρας χρειάζεται, επομένως, να ξεκινά από τη βασική υπηρεσία που πρέπει να συνεχιστεί. Ποιος την παρέχει; Από ποιον εξαρτάται; Πόσο αντέχει σε διακοπή και ποια εφεδρεία μπορεί πράγματι να ενεργοποιήσει;
Εκεί αποκτά πρακτική αξία ο συντονισμός της Γενικής Γραμματείας Προστασίας Κρίσιμων Οντοτήτων με την Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας. Η ίδια διακοπή μπορεί να έχει ψηφιακή αφετηρία και συνέπειες που απαιτούν συντονισμένη φυσική και επιχειρησιακή απόκριση.
― Πόσο σοβαρά πρέπει να λάβουμε όλες αυτές τις ανακοινώσεις που μας προτρέπουν να έχουμε ένα κιτ 48 ωρών στο σπίτι μας;
Σοβαρά και με ψυχραιμία. Ένα βασικό απόθεμα στο σπίτι μπορεί να βοηθήσει σε μια παρατεταμένη διακοπή ρεύματος, σε μια πλημμύρα ή όταν διακόπτεται προσωρινά η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.
Στη συζήτηση αναφέρονται συχνά οι 48 ώρες. Η ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ένωση Ετοιμότητας θέτει ως στόχο την ανάπτυξη οδηγιών ώστε ο πληθυσμός να μπορεί να καλύπτει τις βασικές του ανάγκες για τουλάχιστον 72 ώρες. Στην πράξη μιλάμε για νερό, τρόφιμα που διατηρούνται εκτός ψυγείου, τα απαραίτητα φάρμακα, έναν φακό και μια φορτισμένη φορητή μπαταρία.
Κάθε νοικοκυριό προσαρμόζει την προετοιμασία του στις ανάγκες του, ιδίως αν υπάρχουν μικρά παιδιά, ηλικιωμένοι ή άνθρωποι που χρειάζονται καθημερινή φροντίδα. Η πολιτεία, από την πλευρά της, οφείλει να δίνει σαφείς οδηγίες και να έχει σχέδιο για όσους χρειάζονται βοήθεια από τις πρώτες ώρες.
― Αν αύριο η Ελλάδα βρεθεί αντιμέτωπη με μια συντονισμένη υβριδική επίθεση, η οποία θα συνδυάζει κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, παραπληροφόρηση και προσπάθειες πρόκλησης κοινωνικού πανικού, είμαστε πραγματικά προετοιμασμένοι; Τι θα έπρεπε να αλλάξει στην Πολιτική Προστασία, στις υπηρεσίες ασφαλείας και στην ενημέρωση των πολιτών;
Η ετοιμότητα κρίνεται στις πρώτες ώρες. Αν εμφανιστούν ταυτόχρονα βλάβες σε κρίσιμες υπηρεσίες και ψευδείς πληροφορίες για το τι συμβαίνει, ποιος συνθέτει την εικόνα; Ποιος αποφασίζει ποιες υπηρεσίες αποκαθίστανται πρώτες; Και πώς ενημερώνεται ο πολίτης αν το βασικό κανάλι επικοινωνίας έχει τεθεί εκτός λειτουργίας; Έχουμε θεσμικές αρμοδιότητες και σχέδια πάνω στα οποία μπορούμε να στηριχθούμε.
Το επίπεδο ετοιμότητας, όμως, φαίνεται όταν δοκιμάζονται όλοι μαζί στο ίδιο σενάριο. Θα έδινα προτεραιότητα σε κοινές ασκήσεις με την Πολιτική Προστασία, τις υπηρεσίες ασφαλείας, την Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας, τη Γενική Γραμματεία Προστασίας Κρίσιμων Οντοτήτων και τους ίδιους τους παρόχους βασικών υπηρεσιών. Η Πολιτική Προστασία πρέπει να δοκιμάζει πώς στηρίζει τον πληθυσμό όταν συμπίπτουν διακοπές.
Οι υπηρεσίες ασφαλείας πρέπει να μπορούν να συσχετίζουν συμβάντα από διαφορετικούς τομείς, ακόμη και όταν ο δράστης παραμένει άγνωστος. Και η δημόσια ενημέρωση πρέπει από την πρώτη στιγμή να λέει τι έχει επιβεβαιωθεί, ποια υπηρεσία επηρεάζεται, τι πρέπει να κάνει ο πολίτης και πότε θα υπάρξει νεότερη ενημέρωση. Σε μια τέτοια κρίση, η έγκαιρη και αξιόπιστη πληροφόρηση είναι μέρος της επιχειρησιακής απόκρισης.
