Σημαντικές ελλείψεις στην προσβασιμότητα των δημόσιων χώρων, αποκλεισμούς ατόμων με σοβαρές αναπηρίες από δομές φροντίδας, προβλήματα στη χωροθέτηση θέσεων στάθμευσης και εμπόδια στην ψηφιακή εξυπηρέτηση των πολιτών καταγράφει ο Συνήγορος του Πολίτη στην Ειδική Έκθεση 2025 για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες.
Η έκθεση, που εκδόθηκε το 2026, αναδεικνύει το χάσμα ανάμεσα στις θεσμικές δεσμεύσεις της χώρας για την προστασία των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία και στην καθημερινή εφαρμογή τους.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Τοπική Αυτοδιοίκηση παρουσιάζουν οι διαπιστώσεις σχετικά με τη διαχείριση των κοινόχρηστων χώρων, την οργάνωση των κοινωνικών υπηρεσιών, τη λειτουργία των δομών για άτομα με αναπηρία και την ανάγκη ουσιαστικής προσβασιμότητας στις δημοτικές υποδομές.
Πεζοδρομήσεις χωρίς πρόβλεψη για τα άτομα με αναπηρία
Ο Συνήγορος του Πολίτη διαπιστώνει προβλήματα προσβασιμότητας σε περιοχές με εκτεταμένες πεζοδρομήσεις και σε παραδοσιακούς οικισμούς, όπου η απαγόρευση κυκλοφορίας οχημάτων μπορεί να δημιουργεί σοβαρά εμπόδια στην εξυπηρέτηση ατόμων με αναπηρία και ηλικιωμένων.
Η Αρχή επισημαίνει ότι οι πεζοδρομήσεις αποτελούν θετική περιβαλλοντική παρέμβαση, ωστόσο ο σχεδιασμός τους πρέπει να περιλαμβάνει ειδικές προβλέψεις για την εξυπηρέτηση των εμποδιζόμενων ατόμων και των παρόδιων δραστηριοτήτων.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάγκη οι πεζοδρομημένοι χώροι να παραμένουν ελεύθεροι από ανεξέλεγκτη ανάπτυξη τραπεζοκαθισμάτων και εμπορευμάτων.
Παράλληλα, ο Συνήγορος υπογραμμίζει την ανάγκη εκπόνησης Σχεδίων Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας με ειδικές προβλέψεις για τις ιστορικές πόλεις και τους παραδοσιακούς οικισμούς.
Μεταξύ των λύσεων που αναφέρονται περιλαμβάνεται και η αξιοποίηση δημοτικών ηλεκτροκίνητων οχημάτων, με συγκεκριμένο πρόγραμμα λειτουργίας, για την εξυπηρέτηση ατόμων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες μετακίνησης.
Ναύπλιο: Τραπεζοκαθίσματα και κατασκευές πάνω στις οδεύσεις τυφλών
Χαρακτηριστική είναι η υπόθεση της παλιάς πόλης του Ναυπλίου.
Ύστερα από αναφορά πολίτη, ο Συνήγορος πραγματοποίησε αυτοψία και διαπίστωσε ότι καταστήματα εστίασης τοποθετούσαν σταθερές κατασκευές και τραπεζοκαθίσματα κατά μήκος των οδεύσεων τυφλών, καθιστώντας τη μετακίνηση δύσκολη ή επικίνδυνη.
Η Αρχή υπέβαλε συγκεκριμένες προτάσεις στον Δήμο Ναυπλιέων και στη Διεύθυνση Αστυνομίας Αργολίδας.
Παρά την αρχική έλλειψη ανταπόκρισης, στη συνέχεια πραγματοποιήθηκαν έλεγχοι, επιβλήθηκαν πρόστιμα και συγκροτήθηκε μεικτό συνεργείο από τις συναρμόδιες υπηρεσίες για τον έλεγχο των καταλήψεων κοινόχρηστων χώρων και οδεύσεων τυφλών.
Η συγκεκριμένη περίπτωση αναδεικνύει την ανάγκη συστηματικού ελέγχου των κοινόχρηστων χώρων και ουσιαστικής συνεργασίας των αρμόδιων αρχών.
Θέσεις στάθμευσης ΑμεΑ που δεν εξυπηρετούν πραγματικές ανάγκες
Στην έκθεση καταγράφονται επίσης περιπτώσεις χωροθέτησης κοινόχρηστων θέσεων στάθμευσης ΑμεΑ σε σημεία που δεν εξυπηρετούν τους χρήστες τους, επειδή δεν εξασφαλίζεται μια συνεχής και λειτουργική διαδρομή προσβασιμότητας.
Η Αρχή εξετάζει ακόμη υποθέσεις κατάληψης πεζοδρομίων από περίπτερα, έλλειψης υποδομών πρόσβασης στη θάλασσα και αιτημάτων δημιουργίας θέσεων στάθμευσης κοντά σε φαρμακεία, ιατρεία και επιχειρήσεις που εξυπηρετούν άτομα με κινητικές δυσκολίες.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι η επίκληση της αναπηρίας δεν μπορεί να οδηγεί σε καταστρατήγηση των προβλεπόμενων προϋποθέσεων για αποκλειστικές θέσεις στάθμευσης.
Το κρίσιμο ζήτημα για τους Δήμους δεν είναι μόνο η δημιουργία θέσεων ΑμεΑ, αλλά η σωστή χωροθέτησή τους και η σύνδεσή τους με προσβάσιμα πεζοδρόμια, εισόδους και δημόσιες υποδομές.
Σοβαροί αποκλεισμοί από τα ΚΔΑΠ ΑμεΑ
Ιδιαίτερα ανησυχητικές είναι οι διαπιστώσεις της έκθεσης για τη λειτουργία των Κέντρων Δημιουργικής Απασχόλησης Ατόμων με Αναπηρία (ΚΔΑΠ ΑμεΑ).
Ο Συνήγορος αναφέρει ότι ορισμένες δομές δεν αποδέχονται ή αποπέμπουν παιδιά και ενήλικες με σοβαρές αναπηρίες, επικαλούμενες την αδυναμία εξυπηρέτησης των αναγκών τους.
Σύμφωνα με την Αρχή, παρατηρούνται πρακτικές επιλογής ωφελούμενων με λιγότερες δυσκολίες, έλλειψη εξατομικευμένων δραστηριοτήτων και αποπομπές παιδιών με διαταραχές αυτιστικού φάσματος εξαιτίας συμπεριφορών που συνδέονται με την αναπηρία τους.
Η έκθεση αναδεικνύει επίσης ένα σημαντικό πρόβλημα στη χρηματοδότηση των ΚΔΑΠ ΑμεΑ μέσω της ΕΕΤΑΑ.
Ενώ στο προηγούμενο κανονιστικό πλαίσιο προβλεπόταν ότι οι απουσίες του ωφελούμενου δεν έπρεπε να υπερβαίνουν τις δέκα ημέρες τον μήνα, με το πλαίσιο του 2025 προβλέπεται ελάχιστος αριθμός δέκα ημερών παρουσίας για την καταβολή της αξίας τοποθέτησης.
Όπως επισημαίνει ο Συνήγορος, ορισμένες δομές αξιοποιούν τη ρύθμιση για να περιορίζουν τις ημέρες και ώρες συμμετοχής των ωφελούμενων, παρότι εξακολουθούν να λαμβάνουν ολόκληρη την προβλεπόμενη χρηματοδότηση.
Η Αρχή ζήτησε από το Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας την αντιμετώπιση του προβλήματος, σημειώνοντας ότι, κατά τον χρόνο σύνταξης της έκθεσης, δεν είχε υπάρξει ανταπόκριση.
Αντίστοιχα προβλήματα στα Κέντρα Διημέρευσης και Ημερήσιας Φροντίδας
Ανάλογες πρακτικές αποκλεισμού διαπιστώνονται και στα Κέντρα Διημέρευσης και Ημερήσιας Φροντίδας (ΚΔΗΦ).
Ο Συνήγορος υπογραμμίζει ότι οι συγκεκριμένες δομές οφείλουν να προσαρμόζουν τις υπηρεσίες τους στις ανάγκες των ωφελούμενων και όχι να επιλέγουν τους ωφελούμενους με βάση την ευκολία εξυπηρέτησής τους.
Απαιτούνται κατάλληλη στελέχωση, εξειδικευμένο προσωπικό, εξατομικευμένα προγράμματα και επαρκείς υποδομές.
Η έκθεση αναδεικνύει το παράδοξο ότι τα άτομα με τις μεγαλύτερες ανάγκες υποστήριξης αντιμετωπίζουν και τον μεγαλύτερο κίνδυνο αποκλεισμού από δομές που έχουν δημιουργηθεί ακριβώς για να τα υποστηρίζουν.
Πρόταση για ψηφιακή εξυπηρέτηση από τα ΚΕΠ
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι προτάσεις του Συνηγόρου για την αντιμετώπιση του ψηφιακού αποκλεισμού.
Η Αρχή επισημαίνει ότι η επέκταση των ψηφιακών υπηρεσιών της δημόσιας διοίκησης μπορεί να δημιουργήσει νέα εμπόδια για πολίτες που δεν διαθέτουν ψηφιακές δεξιότητες ή τον απαραίτητο εξοπλισμό.
Για τον λόγο αυτό προτείνει:
- Τη λειτουργία θυρίδας Ψηφιακής Εξυπηρέτησης στα κατά τόπους ΚΕΠ, ώστε οι πολίτες να μπορούν να εξυπηρετούνται σε ψηφιακές διαδικασίες είτε με φυσική παρουσία είτε μέσω τηλεδιάσκεψης.
- Τη διατήρηση εναλλακτικών, μη ψηφιακών τρόπων συναλλαγής για εύλογο μεταβατικό διάστημα.
- Την εξέταση δυνατότητας επιδότησης της απόκτησης βασικού ψηφιακού εξοπλισμού, όπως smartphones ή tablets.
Η πρόταση για τα ΚΕΠ αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς πρόκειται για τις υπηρεσίες που βρίσκονται πιο κοντά στον πολίτη και μπορούν να λειτουργήσουν ως σημείο υποστήριξης όσων δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν τις ηλεκτρονικές πλατφόρμες.
Εργαζόμενος με αναπηρία σε ΔΕΥΑ: Παρέμβαση για τη μετατροπή σύμβασης
Η έκθεση περιλαμβάνει και υπόθεση εργαζομένου με αναπηρία 80%, ο οποίος είχε προσληφθεί το 2023 σε Δημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης και Αποχέτευσης μέσω επιδοτούμενου προγράμματος της ΔΥΠΑ, με σύμβαση ορισμένου χρόνου διάρκειας δύο ετών.
Ο Συνήγορος, εξετάζοντας τις εφαρμοστέες νομοθετικές διατάξεις και τη νομολογία, κατέληξε ότι η μετατροπή της σύμβασης σε αορίστου χρόνου, με βάση το άρθρο 11 του Ν. 3227/2004, δεν εμποδιζόταν από τις διατάξεις του άρθρου 6 του Ν. 4765/2021.
Παρότι η ΔΕΥΑ αρνήθηκε τη μετατροπή, το αρμόδιο Μονομελές Πρωτοδικείο έκανε δεκτή αίτηση ασφαλιστικών μέτρων, υποχρεώνοντας προσωρινά τον φορέα να αποδέχεται τις υπηρεσίες του εργαζομένου έως την έκδοση οριστικής απόφασης επί της αγωγής.
Η υπόθεση καταδεικνύει τη σημασία της ειδικής εξέτασης του νομοθετικού πλαισίου που διέπει τα προγράμματα απασχόλησης ατόμων με αναπηρία.
Εργασιακές διευκολύνσεις για γονείς ατόμων με αναπηρία
Σε άλλη υπόθεση, εργαζόμενη ΙΔΑΧ σε Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου Δήμου ζήτησε μειωμένο ωράριο και ειδική άδεια 22 ημερών, ως μητέρα ενήλικου τέκνου με αναπηρία άνω του 67%.
Ο φορέας ζήτησε πρόσθετα δικαιολογητικά που να αποδεικνύουν ότι το τέκνο δεν εργάζεται και είναι ανίκανο προς εργασία.
Ο Συνήγορος απευθύνθηκε στο Υπουργείο Εσωτερικών, επισημαίνοντας ότι η σύνδεση των εργασιακών διευκολύνσεων των φροντιστών με την ανικανότητα του ατόμου με αναπηρία προς εργασία δημιουργεί ζήτημα συμβατότητας με το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία στην ισότιμη πρόσβαση στην εργασία.
Προσβασιμότητα και στον πολιτισμό
Η έκθεση εξετάζει επίσης προβλήματα πρόσβασης σε θεατρικούς και πολιτιστικούς χώρους.
Χαρακτηριστική είναι η παρέμβαση στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, έπειτα από αναφορά πολίτη για προβλήματα προσβασιμότητας και μη χορήγηση δωρεάν εισιτηρίου στον συνοδό του.
Μετά την παρέμβαση του Συνηγόρου, το ΚΘΒΕ προχώρησε στην κατάρτιση νέας πολιτικής για τα άτομα με αναπηρία, η οποία καλύπτει ζητήματα τιμολόγησης, χωροθέτησης, στάθμευσης, φυσικής και ψηφιακής προσβασιμότητας και εξυπηρέτησης.
Οι διαπιστώσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία και για τους Δήμους που διαχειρίζονται δημοτικά θέατρα, πολιτιστικά κέντρα και χώρους εκδηλώσεων.
Το συμπέρασμα για την Τοπική Αυτοδιοίκηση
Η Ειδική Έκθεση 2025 του Συνηγόρου του Πολίτη αναδεικνύει ότι η προστασία των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία δεν εξαντλείται στην ύπαρξη νομοθετικών διατάξεων ή στη δημιουργία μεμονωμένων υποδομών.
Για την Τοπική Αυτοδιοίκηση, τα ευρήματα συνδέονται άμεσα με τον σχεδιασμό των αναπλάσεων, τον έλεγχο των κοινόχρηστων χώρων, τη λειτουργία των δομών κοινωνικής φροντίδας, την εξυπηρέτηση των πολιτών και την οργάνωση των δημοτικών υπηρεσιών.
Ένα πεζοδρόμιο με ράμπα που καταλήγει σε εμπόδιο, μια θέση στάθμευσης ΑμεΑ χωρίς ασφαλή διαδρομή πρόσβασης ή μια κοινωνική δομή που αδυνατεί να εξυπηρετήσει ανθρώπους με αυξημένες ανάγκες υποστήριξης δεν διασφαλίζουν ουσιαστική προσβασιμότητα.
Το βασικό μήνυμα της έκθεσης είναι ότι η πρόοδος πρέπει να αξιολογείται όχι μόνο με βάση τις θεσμικές παρεμβάσεις, αλλά κυρίως με βάση το κατά πόσο τα άτομα με αναπηρία μπορούν στην πράξη να ασκούν τα δικαιώματά τους και να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική ζωή.
