Ο Κιθαιρώνας στις φλόγες: Καίγεται το βουνό των θεών, των ηρώων και των τραγωδιών
Από τον Οιδίποδα και τον Ηρακλή έως τις Βάκχες του Διονύσου – Η φωτιά πληγώνει έναν από τους σημαντικότερους τόπους της ελληνικής μυθολογίας και Ιστορίας
Καθώς οι φλόγες κατακαίνε τις εκτάσεις της Βοιωτίας και της Δυτικής Αττικής, η στάχτη δεν σκεπάζει μόνο δάση, σπίτια και περιουσίες. Πέφτει πάνω σε ένα βουνό που εδώ και χιλιάδες χρόνια αποτελεί μέρος της ιστορικής και μυθολογικής μνήμης του ελληνικού κόσμου.
Ο Κιθαιρώνας δεν είναι απλώς ένας ακόμη ορεινός όγκος. Στις πλαγιές, στις χαράδρες και στα δάση του οι αρχαίοι Έλληνες τοποθέτησαν μερικές από τις πιο σκοτεινές ιστορίες τους: την εγκατάλειψη του Οιδίποδα, τη βακχική μανία που οδήγησε στον διαμελισμό του Πενθέα, τη μεταμόρφωση και τον θάνατο του Ακταίωνα, αλλά και το πρώτο μεγάλο κατόρθωμα του νεαρού Ηρακλή.
Η μεγάλη πυρκαγιά που εκδηλώθηκε στη Βοιωτία και επεκτάθηκε στην Αττική έκαψε τεράστιες δασικές εκτάσεις και προκάλεσε καταστροφές σε περιουσίες. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες δορυφορικές εκτιμήσεις, έως το πρωί της 2ας Αυγούστου είχαν επηρεαστεί περισσότερα από 100.000 στρέμματα, ενώ για την υπόθεση έχουν γίνει δύο συλλήψεις και σχηματίστηκε δικογραφία για εμπρησμό με ενδεχόμενο δόλο σε βαθμό κακουργήματος.
Το φυσικό τείχος ανάμεσα στη Βοιωτία και την Αττική
Ο Κιθαιρώνας αποτελεί φυσικό σύνορο ανάμεσα στη Βοιωτία και την Αττική, ενώ κατά την αρχαιότητα χώριζε επίσης τη βοιωτική γη από τη Μεγαρίδα. Η υψηλότερη κορυφή του, ο Προφήτης Ηλίας ή Ελατιάς, φτάνει τα 1.409 μέτρα.
Στα χαμηλότερα υψόμετρα κυριαρχούν τα πευκοδάση, ενώ ψηλότερα αναπτύσσεται ελατόδασος. Το φυσικό αυτό ανάγλυφο, με τις απότομες χαράδρες, τα δύσβατα περάσματα και την πυκνή βλάστηση, έκανε ανέκαθεν το βουνό επιβλητικό και δυσπρόσιτο. Σήμερα, τα ίδια χαρακτηριστικά δυσχεραίνουν σημαντικά την επιχείρηση των πυροσβεστικών δυνάμεων.
Ο σοφός βασιλιάς που έδωσε το όνομά του στο βουνό
Σύμφωνα με την παράδοση που καταγράφει ο Παυσανίας, ο Κιθαιρώνας ήταν αρχαίος βασιλιάς των Πλαταιών. Οι Πλαταιείς τον θεωρούσαν έναν από τους πρώτους βασιλιάδες της περιοχής, πριν από τον Ασωπό.
Ο Κιθαιρώνας παρουσιαζόταν ως σοφός και συνετός. Σε αυτόν, σύμφωνα με τον μύθο, κατέφυγε ο Δίας όταν η Ήρα, θυμωμένη μαζί του, είχε απομακρυνθεί.
Ο βασιλιάς συμβούλευσε τον Δία να κατασκευάσει ένα ξύλινο ομοίωμα γυναίκας, να το ντύσει νύφη και να διαδώσει ότι επρόκειτο να παντρευτεί την Πλαταία, κόρη του Ασωπού. Η ζηλότυπη Ήρα έτρεξε να αποκαλύψει τη «νύφη». Όταν διαπίστωσε ότι κάτω από το πέπλο βρισκόταν ένα ξύλινο ξόανο, ευχαριστήθηκε με το τέχνασμα και συμφιλιώθηκε με τον Δία
Από αυτή την παράδοση γεννήθηκε η γιορτή των Δαιδάλων, μία από τις σημαντικότερες λατρευτικές εκδηλώσεις των αρχαίων Πλαταιών προς τιμήν της Ήρας.
Σε μια λιγότερο γνωστή μυθολογική παράδοση, ο Κιθαιρώνας και ο Ελικώνας παρουσιάζονται ως δύο αδέλφια με εντελώς αντίθετους χαρακτήρες. Ο Ελικώνας ήταν πράος και σεβόταν τους γονείς του, ενώ ο Κιθαιρώνας ήταν βίαιος και ασεβής. Ο Κιθαιρώνας σκότωσε τον πατέρα του και επιχείρησε να γκρεμίσει τον αδελφό του από έναν βράχο, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν και οι δύο. Οι θεοί τούς μεταμόρφωσαν στα ομώνυμα βουνά: ο Ελικώνας έγινε η κατοικία των Μουσών και ο Κιθαιρώνας συνδέθηκε με τις Ερινύες.
Ο Ηρακλής και το λιοντάρι του Κιθαιρώνα
Πριν ακόμη ξεκινήσει τους δώδεκα άθλους του, ο νεαρός Ηρακλής κλήθηκε να αντιμετωπίσει το λιοντάρι του Κιθαιρώνα, ένα άγριο θηρίο που κατασπάραζε τα κοπάδια του Αμφιτρύωνα και του βασιλιά Θέσπιου.
Ο Ηρακλής κυνήγησε και σκότωσε το λιοντάρι και, σύμφωνα με μία αρχαία εκδοχή, φόρεσε τη δορά του σαν πανοπλία. Το επεισόδιο αυτό προηγείται του πολύ γνωστότερου άθλου με το λιοντάρι της Νεμέας και αποτελεί ένα από τα πρώτα ηρωικά κατορθώματά του.
Κατά τη διάρκεια του κυνηγιού, ο Ηρακλής φιλοξενήθηκε στις Θεσπιές από τον βασιλιά Θέσπιο. Εκεί τοποθετείται και η παράδοση σύμφωνα με την οποία ο βασιλιάς έστειλε τις πενήντα κόρες του να συνευρεθούν με τον ήρωα, επιδιώκοντας να αποκτήσει απογόνους από τον γιο του Δία.
Στον Κιθαιρώνα ξεκινά η τραγωδία του Οιδίποδα
Ο Κιθαιρώνας συνδέεται άρρηκτα με τον μύθο του Οιδίποδα.
Ο βασιλιάς της Θήβας Λάιος, φοβούμενος τον χρησμό ότι ο γιος του θα τον σκότωνε και θα παντρευόταν τη μητέρα του, διέταξε να τρυπήσουν και να δέσουν τα πόδια του βρέφους και να το εγκαταλείψουν στο βουνό.
Ο βοσκός που ανέλαβε να εκτελέσει την εντολή το λυπήθηκε και το παρέδωσε σε έναν άλλο βοσκό, ο οποίος υπηρετούσε τον βασιλιά της Κορίνθου Πόλυβο. Το παιδί μεταφέρθηκε στην Κόρινθο, υιοθετήθηκε από τον Πόλυβο και τη σύζυγό του και ονομάστηκε Οιδίποδας, εξαιτίας των πληγωμένων και πρησμένων ποδιών του.
Έτσι, ο Κιθαιρώνας γίνεται ο τόπος από τον οποίο ξεκινά η μεγαλύτερη ίσως τραγωδία της αρχαιότητας — αλλά και το σημείο που συνδέει με δραματικό τρόπο τη Θήβα με την Κόρινθο.
Τα εγκαταλειμμένα παιδιά της Αντιόπης
Στις παρυφές του Κιθαιρώνα γέννησε, σύμφωνα με τον μύθο, και η Αντιόπη τους δίδυμους Αμφίονα και Ζήθο. Τα παιδιά εγκαταλείφθηκαν και ανατράφηκαν από βοσκούς.
Όταν μεγάλωσαν, επέστρεψαν στη Θήβα και εκδικήθηκαν τη Δίρκη, η οποία είχε βασανίσει τη μητέρα τους. Την έδεσαν στα κέρατα ενός άγριου ταύρου, ο οποίος την έσυρε μέχρι θανάτου. Αργότερα ο Αμφίων και ο Ζήθος έγιναν βασιλείς της Θήβας και συνδέθηκαν με την οικοδόμηση των τειχών της.
Ο τόπος της διονυσιακής έκστασης
Περισσότερο από κάθε άλλη θεότητα, ο Κιθαιρώνας συνδέθηκε με τον Διόνυσο. Στις πλαγιές του τοποθετεί ο Ευριπίδης τη δράση των «Βακχών», μιας από τις συγκλονιστικότερες τραγωδίες που διασώθηκαν από την αρχαιότητα.
Ο βασιλιάς της Θήβας Πενθέας αρνήθηκε να αναγνωρίσει τον Διόνυσο ως θεό και επιχείρησε να εμποδίσει τη νέα λατρεία. Ο Διόνυσος οδήγησε τις γυναίκες της Θήβας στον Κιθαιρώνα και τις βύθισε σε βακχική μανία.
Ο Πενθέας ανέβηκε κρυφά στο βουνό για να τις παρακολουθήσει. Οι Μαινάδες τον πέρασαν για άγριο ζώο και τον κατασπάραξαν. Πρώτη όρμησε πάνω του η ίδια του η μητέρα, η Αγαύη, η οποία μέσα στην παραίσθησή της πίστευε ότι κρατούσε το κεφάλι ενός λιονταριού.
Όταν συνήλθε και αντιλήφθηκε ότι κρατούσε το κεφάλι του ίδιου της του παιδιού, η διονυσιακή έκσταση μετατράπηκε σε απόλυτη τραγωδία.
Ο Ακταίων γίνεται θήραμα των ίδιων του των σκυλιών
Στον Κιθαιρώνα κυνηγούσε και ο Ακταίων, εγγονός του Κάδμου. Σύμφωνα με τον μύθο, είδε κατά λάθος τη θεά Άρτεμη να λούζεται. Η θεά, οργισμένη για την παραβίαση της ιδιωτικότητάς της, τον μεταμόρφωσε σε ελάφι.
Τα κυνηγόσκυλά του δεν αναγνώρισαν τον αφέντη τους και τον κατασπάραξαν. Ο κυνηγός μεταβλήθηκε σε θήραμα, σε μία από τις πιο συμβολικές και σκληρές μεταμορφώσεις της ελληνικής μυθολογίας.
Από τη μυθολογία στην Ιστορία
Ο Κιθαιρώνας δεν υπήρξε μόνο μυθολογικό σκηνικό. Οι διαβάσεις του είχαν τεράστια στρατηγική σημασία, καθώς έλεγχαν την επικοινωνία μεταξύ Αττικής, Βοιωτίας και Μεγαρίδας.
Στους πρόποδές του διεξήχθη το 479 π.Χ. η Μάχη των Πλαταιών, η οποία σφράγισε την ήττα των περσικών δυνάμεων στην ηπειρωτική Ελλάδα. Οι Έλληνες χρησιμοποίησαν τις υπώρειες και τα περάσματα του βουνού για την παράταξη και τον ανεφοδιασμό τους, ενώ ο Μαρδόνιος προσπάθησε να αποκόψει αυτές τις κρίσιμες διαδρομές. Ψηφιακά σχολικά βιβλία
Τη στρατηγική σημασία του Κιθαιρώνα μαρτυρούν και τα ισχυρά φρούρια που προστάτευαν τις διαβάσεις του, όπως τα φρούρια των Ελευθερών και των Αιγοσθένων. Το αρχαίο φρούριο των Αιγοσθένων, πάνω από το σημερινό Πόρτο Γερμενό, αποτελεί ένα από τα καλύτερα διατηρημένα δείγματα αρχαίας οχυρωματικής στην Ελλάδα.
Ένα βουνό που δεν πρέπει να χαθεί
Ο Κιθαιρώνας υπήρξε καταφύγιο θεών και ηρώων, τόπος λατρείας, αρχαίο σύνορο και στρατηγικό πέρασμα. Υπήρξε όμως και ένα πολύτιμο φυσικό οικοσύστημα, με πυκνά πευκοδάση, έλατα, πηγές, σπήλαια και άγρια πανίδα.
Σήμερα, το βουνό που επέζησε μέσα στους αιώνες από πολέμους, συγκρούσεις και ανθρώπινες μεταβολές βρίσκεται ξανά πληγωμένο.
Οι φωτιές θα σβήσουν. Οι εικόνες της καταστροφής, όμως, θα παραμείνουν. Και μαζί τους θα παραμείνει το μεγάλο ερώτημα: πόσες ακόμη φορές μπορούν να καούν τα ελληνικά βουνά μέχρι να χαθούν οριστικά όχι μόνο τα δάση τους, αλλά και όσα αυτά συμβολίζουν;
Ο Κιθαιρώνας δεν είναι απλώς καμένη γη. Είναι ένα κομμάτι της ελληνικής φύσης, της Ιστορίας και της συλλογικής μας μνήμης που ζητά προστασία.
Μ.Π.Ν.
